หนังสือธรรมประทีป ๙ ธรรมะภาคปฏิบัติ โดย อ.ไชยทรง จันทรอารีย์

 

กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน

กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน (ใช้สติเข้าไปรู้เห็นกายทั้งหลายอย่างต่อเนื่อง)เป็นสติปัฏฐานหมวดแรก ซึ่งมีอยู่ ๑๔ บรรพะ คือ อานาปานสติ ๑ อิริยาบถ ๑ สัมปชัญญะ ๑ ปฏิกูล ๑ ธาตุ ๑ และป่าช้า ๙ ซึ่งทุกบรรพะจะมีคำว่า กายในกาย อยู่ตลอด ผู้ศึกษาจะต้องทำความเข้าใจให้ถูกต้องชัดเจนเสียก่อน จึงจะปฏิบัติตามได้ถูกต้อง

ลำดับการทำงานทางจิตในหมวดกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน
๑.พิจารณากายในกายเป็นภายในบ้าง
๒.พิจารณากายในกายเป็นภายนอกบ้าง
๓.พิจารณากายในกายทั้งภายในและภายนอกบ้าง

คำว่า พิจารณากายในกายเป็นภายใน หมายถึง พิจารณานามกายที่เกิดจากจิตยึดถือความนึกคิดถึงเรื่องราวทางใจภายใน ซึ่งซ้อนอยู่ในรูปร่างกายเนื้อของผู้ปฏิบัติ ซึ่งจะต้องฝึกทำจิตให้สงบโดยการปฏิบัติสมาธิให้คล่องแคล่วเป็นพื้นฐานเสียก่อน

คำว่า พิจารณากายในกายเป็นภายนอก หมายถึง พิจารณานามกายที่เกิดจากจิตยึดถือความนึกคิดที่เกิดจากการรับรู้อารมณ์ภายนอก ที่ผ่านเข้ามาทางตา หู จมูก ลิ้น กายสัมผัส (รวม ๕ ทาง) เป็นกายละเอียดที่ซ้อนอยู่ในรูปร่างกายเนื้อของผู้ปฏิบัติ ซึ่งจะต้องทำจิตให้สงบด้วยอำนาจปัญญาที่สั่งสมไว้จากการปฏิบัติสมาธิข้อแรก

และคำว่า พิจารณากายในกายทั้งภายในและภายนอก จึงหมายถึง พิจารณานามกายที่เกิดจากจิตยึดถือทั้งความนึกคิดเรื่องราวทางใจภายใน และความนึกคิดจากการรับรู้อารมณ์ภายนอกรวม ๕ ทาง เป็นกายละเอียดที่ซ้อนอยู่ในร่างกายเนื้อของผู้ปฏิบัติ ซึ่งจะต้องปฏิบัติพร้อมกันไป และทำให้สงบด้วยกำลังของมรรคมีองค์ ๘ จนสามารถทำได้อย่างคล่องแคล่ว กลายเป็นอริยมรรคในที่สุด

คำว่า กายในกาย ก็คือ นามกายซึ่งเกิดจากจิตยึดถือความนึกคิดในใจที่ซ้อนอยู่ในรูปร่างกายเนื้อ หรืออีกนัยหนึ่ง นามกายก็คือความนึกคิดที่เกิดขึ้นเมื่อมีอารมณ์มากระทบจิต ซึ่งเรียกว่า รูปกับนาม นั่นเอง สำหรับในบรรพะที่กล่าวด้วยร่างกายเนื้อ(ปฏิกูล,ป่าช้า ๙) คำว่า กายในกาย ยังหมายถึง ส่วนประกอบย่อยๆ ส่วนใดส่วนหนึ่งที่ตั้งอยู่ในรูปกายเนื้อทั้งหมดด้วย

 

กายมี ๓ ชั้น

๑.กายธรรม(จิต) เป็นกายชั้นในสุด มองไม่เห็นด้วยตาเนื้อ เป็นอมตธรรม

๒.นามกาย(กายทิพย์) เป็นกายละเอียดที่ห่อหุ้มกายธรรมไว้ มองไม่เห็นด้วยตาเนื้อ เป็นกายที่เกิดจากจิตยึดถือความนึกคิดถึงอารมณ์ไว้ นามกายจะซ้อนอยู่ในกายเนื้อ เมื่อกายเนื้อตาย นามกายก็จะจุติและปฏิสนธิ เพื่อสร้างกายเนื้อชุดใหม่เป็นภพชาติต่อไป

แต่ถ้าปฏิบัติมรรคมีองค์ ๘ จนบรรลุอรหัตตผลแล้ว จะแยกเรื่องที่นึกคิดออกไปได้อย่างสิ้นเชิง นามกายจะแตกตายสนิท ดังนั้น เมื่อรูปกายเนื้อตาย ก็จะไม่มีนามกายจุติ-ปฏิสนธิต่อไปอีกเลย คงเหลืออยู่แต่จิตบริสุทธิ์ ที่เรียกว่า กายธรรม

๓.รูปกาย(กายเนื้อ) เป็นกายชั้นนอกสุด ประกอบด้วยธาตุ ๔ (ดิน น้ำ ลม ไฟ) แลเห็นได้ด้วยตาเนื้อ ซึ่งนามกายสร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นสื่อรับรู้อารมณ์ต่างๆในโลก

 

คัดลอกจากธรรมประทีป ๙ ธรรมะภาคปฏิบัติ อ.ไชยทรง จันทรอารีย์ หน้า ๑๗๑-๑๗๓

 

ก่อนหน้า  สติปัฏฐาน ๔

อ่านต่อ  อานาปานสติ